2-7-2- عوامل سازمانی38
3-7-2- فقدان سیستم های حمایتی و مشارکتی38
4-7-2- وجود باندهای نامشروع قدرت و بورس بازی زمین39
5-7-2- سیاست های مداخله و تأمین مسکن39
6-7-2- قابل اجرا نبودن ضوابط ساختمانی برای فقرای شهری40
8-2- معیارهای شناسایی اسکان غیررسمی42
1-8-2- ویژگی های کالبدی و فضایی43
2-8-2- ویژگی های اقتصادی44
3-8-2- ویژگی های اجتماعی- فرهنگی45
4-8-2- ویژگی های حقوقی 47
9-2- دیدگاه های رایج در زمینه اسکان غیررسمی48
1-9-2- دیدگاه لیبرال49
2-9-2- دیدگاه رادیکال50
3-9-2- دیدگاه جامعه گرایان جدید51
4-9-2- دیدگاه مسأله گرا (عمدتاً متعلق به قبل از دهه 197052
عنوان صفحه
5-9-2- دیدگاه بنیادگرا (عمدتاً پایه گرفته در دهه 197052
6-9-2- دیدگاه های هدفگرا (راهبردی)( از نیمه دوم دهه 1980
و به خصوص 1990 تاکنون)53
10-2- رویکردهای مداخله با اسکان های غیررسمی در جهان56
1-10-2- رویکرد نادیده انگاری56
2-10-2- رویکرد حذف و تخلیه اجباری56
3-10-2- رویکرد مسکن عمومی57
4-10-2- رویکرد زمین و خدمات57
5-10-2- رویکرد خودیاری58
6-10-2- رویکرد ارتقاء بخشی (بهسازی)59
7-10-2- رویکرد توانمندسازی60
11-2- فرآیند اجرایی شدن سیاست توانمندسازی63
1-11-2- رویکرد اجتماع-محور63
2-11-2- مشارکت64
3-11-2- ظرفیت سازی66
4-11-2- امنیت تصرف(سکونت)69
1-4-11-2-سیاست های اجرایی شدن تأمین حق اقامت و امنیت سکونت70
1-1-4-11-2- سیاست قانونی کردن مالکیت70
2-1-4-11-2- سیاست تأمین خدمات پایه در سکونتگاه های غیررسمی71
3-1-4-11-2- سیاست نوسازی و توسعه مجدد71
12-2- رویکردهای مداخله با اسکان های غیررسمی در ایران72
13-2- سند توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه های غیررسمی75
1-13-2- اهداف کلان سند توانمندسازی76
2-13-2- اصول سند توانمندسازی76
عنوان صفحه
14-2- پیشینه تحقیق77
15-2- جمع بندی و چارچوب نظری تحقیق83
فصل سوم : شناخت محدوده مورد مطالعه
1-3- سکونتگاه های غیررسمی شهربندرعباس87
2-3- تجارب ساماندهی و توانمندسازی اسکان غیررسمی بندرعباس90
1-2-3- بانک جهانی90
2-2-3- طرح مطالعات توانمندسازی محلات شهر بندرعباس93
3-3- شناخت محدوده مورد مطالعه94
1-3-3- موقعیت قرارگیری محلات موردنظر94
1-1-3-3- محله سورو 94
2-1-3-3- محله چاهستانیها97
2-3-3- قدمت و زمان شکل گیری محلات مورد مطالعه99
1-2-3-3- قدمت محله سورو99
2-2-3-3- قدمت محله چاهستانیها99
4-3- مطالعات کالبدی و فیزیکی محلات سورو و چاهستانیها 10
1-4-3- ساختار کلی محلات سورو و چاهستانیها100
2-4-3- قدمت و عمر بنا 103
3-4-3- نوع دسترسی ها و نحوه شکل گیری آنها104
4-4-3- بررسی و مقایسه کاربری ها و امکانات موجود در هر از یک
محلات مورد مطالعه با استانداردهای موجود108
5-3- تحولات جمعیتی محلات سورو و چاهستانیها114
1-5-3- تغییرات جمعیت و میزان نرخ رشد114
عنوان صفحه
2-5-3- تعداد و بعد خانوار 117
6-3- ترکیب اقتصادی محلات سورو و چاهستانیها118
7-3- جمع بندی121
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها
مقدمه124
1-4- تأثیرات زیست محیطی بر سکونتگاه های غیررسمی مورد مطالعه125
1-1-4- خطرفروپاشی ساختمان هادرمقابل عوامل طبیعی126
2-4- ارزیابی بافت فیزیکی محلات127
1-2-4- بررسی کیفیت ابنیه127
2– 2– 4– میزان دسترسی واحد های مسکونی به تأسیسات زیربنایی 131
3-2-4-کیفیت روشنایی محله از دید ساکنین132
3-4- مورفولوژی اجتماعی133
1-3-4- ترکیب سنی و جنسی پاسخگویان133
2-3-4- میزان تحصیلات پاسخگویان134
3-3-4- میزان مهاجرپذیری محله136
1-3-3-4- بومی و غیربومی بودن ساکنین136
2-3-3-4- مبداء مهاجرت ساکنین137
3-3-3-4- علت مهاجرت ساکنین141
4-3-4-میزان احساس تعلق به محله 143
1-4-3-4- سابقه سکونت در محله144
2-4-3-4- نوع سکونت در محله از دید ساکنین145
3-4-3-4- میزان صمیمیت ساکنین با یکدیگر146
عنوان صفحه
4-4-3-4- رضایتمندی ساکنین از محله147
4-4- مشارکت 149
1-4-4- سابقه مشارکت 149
2-4-4- میزان مشارکت در محلات مورد مطالعه150
3-4-4- نوع مشارکت152
5-4- امنیت اجتماعی محله153
1-5-4- امنیت و جرایم موجود در محلات مورد مطالعه154
2-5-4- میزان امنیت اجتماعی از دید ساکنین 156
6-4- وضعیت اقتصادی و توان مالی ساکنین157
1-6-4- وضعیت اشتغال ساکنین158
2-6-4- میزان درآمد ماهیانه160
3-6-4- نوع مالکیت161
7-4- میزان وابستگی به نهادهای دولتی163
8-4- ارزیابی عملکرد نهادهای دولتی در خدمات رسانی به محلات موردمطالعه165
9-4- تعیین محلات یأس و امید با استفاده از تحلیل سلسله مراتبی(AHP)167
10-4- مسائل و مشکلات محلات از دید ساکنین171
11-4- جمع بندی176
فصل پنجم: آزمون فرضیه ها و ارائه راهکار
مقدمه178
1-5- آزمون فرضیه ها 179
1-1-5- فرضیه اول179
عنوان صفحه
1-1-1-5- به نظر می رسد تأمین حق مالکیت برای ساکنین محلات
چاهستانیها و سورو می تواند میزان تعلق خاطر آنها به محله را فراهم کند180
2-1-1-5- میزان تعلق خاطر می تواند باعث افزایش میزان
مشارکت مردمی گردد181
2-1-5- فرضیه دوم182
3-1-5- فرضیه سوم184
2-5- راهکارهای پیشنهادی در جهت ساماندهی محله سورو185
3-5- راهکارهای پیشنهادی در جهت ساماندهی محله چاهستانیها186
منابع و مآخذ
منابع فارسی187
منابع لاتین196
پیوست ها199
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول شماره 1: نمونه هایی از تجارب جهانی در چارچوب رویکردهای مختلف مداخله62
جدول شماره 2: مشخصات سکونتگاه های غیررسمی شهر بندرعباس88
جدول شماره 3: پروژه های تعریف شده توسط بانک جهانی در شهربندرعباس92
جدول شماره 4: مراحل شکل گیری و تکامل رشد کالبدی محله چاهستانیها99
جدول شماره 5: :قدمت و عمر بنا در محله سورو103
جدول شماره 6: قدمت و عمر بنا در محله چاهستانیها104
جدول شماره 7: بررسی و مقایسه سطوح و سرانه های کاربری وضع موجود محله
سورو با سرانه های استاندارد طرحهای فرادست110
جدول شماره 8: بررسی و مقایسه سطوح و سرانه های کاربری وضع موجود محله
چاهستانیها با سرانه های استاندارد طرحهای فرادست111
جدول شماره 9: مقایسه شاخص های جمعیت، مساحت و تراکم جمعیتی محله سورو
با شهر بندرعباس114
جدول شماره10:تغییرات جمعیت محله سورو طی سالهای 89-138514
جدول شماره 11: مقایسه شاخص های جمعیت، مساحت و تراکم جمعیتی محله
چاهستانیها با شهربندرعباس115
جدول شماره 12:تغییرات جمعیت محله چاهستانیها طی سالهای 89-1385 115
جدول شماره 13:تغییرات شاخص های تعداد و بعد خانوار در محله سورو طی
سالهای 89-1385 117
عنوان صفحه
جدول شماره 14:تغییرات شاخص های تعداد و بعد خانوار در محله چاهستانیها
طی سالهای 89-1385117
جدول شماره 15:مقایسه تعداد جمعیت فعال و غیرفعال در محلات سورو و چاهستانیها
با شهر بندرعباس119
جدول شماره 16:ترکیب جمعیت فعال و غیرفعال محلات سورو و چاهستانیها
و شهر بندرعباس119
جدول شماره 17:درصد نوع مصالح بکار رفته در بافت محله128
جدول شماره 18: درصد قدمت ساخت بنا129
جدول شماره 19: درصد کیفیت ابنیه در محلات مورد مطالعه130
جدول شماره 20: میزان بهره مندی ازتأسیسات زیربنایی واحدهای مسکونی
در محلات مورد مطالعه131
جدول شماره 21: درصد کیفیت روشنایی محله از دید ساکنین132
جدول شماره 22:ترکیب سنی و جنسی پاسخگویان133
جدول شماره 23: درصد میزان تحصیلات پاسخگویان134
جدول شماره 24: میزان بومی و غیربومی بودن ساکنین138
جدول شماره 25: مبدأ مهاجرت ساکنین غیربومی141
جدول شماره 26: علت مهاجرت ساکنین غیربومی به شهر بندرعباس142
جدول شماره 27: علت انتخاب محله برای سکونت از دید ساکنین144
جدول شماره 28: درصد سابقه سکونت در محله146
جدول شماره 29: درصد نوع سکونت در محله146
جدول شماره 30: درصد معاشرت با همسایگان147

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

جدول شماره 31: درصد میزان صمیمیت ساکنین محله با یکدیگر148
جدول شماره 32: درصد میزان علاقه مندی به محله148
جدول شماره 33: درصد میزان رضایت ساکنین از محله149
عنوان صفحه
جدول شماره 34: درصد سابقه مشارکت ساکنین149
جدول شماره 35: درصد میزان مشارکت150
جدول شماره 36: درصد میزان مشارکت به تفکیک جنسیت151
جدول شماره 37: درصد نوع مشارکت ساکنین152
جدول شماره 38: درصد حداکثر ساعت رفت و آمد در شب154
جدول شماره 39: نوع جرایم موجود در محلات از دید ساکنین155
جدول شماره40: درصد میزان امنیت اجتماعی در محله از دید ساکنین156
جدول شماره 41: وضعیت اشتغال ساکنین158
جدول شماره 42: میزان درآمد ماهیانه160
جدول شماره 43: درصد نوع مالکیت162
جدول شماره 44: درصد رسمی یا غیررسمی مالکیت163
جدول شماره 45: درصد میزان استفاده از امکانات دولتی با خصوصی164
جدول شماره 46: درصد میزان خدمات رسانی شهرداری و دیگر دستگاههای
دولتی به محله166
جدول شماره 47: نقش دستگاههای دولتی مسئول خدمات رسانی
به محلات از دید ساکنین166
جدول شماره 48: وضعیت بافت اقتصادی محلات سورو و چاهستانیها168
جدول شماره 49: ماتریس مقایسه دو به دوی شاخص ها در روش AHP168
جدول شماره50: وزن هر یک از شاخص های مورد مطالعه پس از محاسبه
ماتریس مقایسه آنها با یکدیگر169
جدول شماره 51: ماتریس مقایسه میزان مهاجرت محلات سورو و چاهستانیها169
جدول شماره 52: ماتریس مقایسه بافت اقتصادی محلات سورو و چاهستانیها169
جدول شماره 53: ماتریس مقایسه کیفیت ابنیه محلات سورو و چاهستانیها169
جدول شماره 54: ماتریس مقایسه میزان مشارکت در محلات سورو و چاهستانیها170
عنوان صفحه
جدول شماره 55: ماتریس مقایسه میزان امنیت در محلات سورو و چاهستانیها170
جدول شماره 56: وزن هر یک از محلات در ارتباط با شاخص های موردمطالعه170
جدول شماره 57: مسائل و مشکلات محله سورو به ترتیب اولویت از دید ساکنین171
جدول شماره 58: مسائل و مشکلات محله چاهستانیها به ترتیب اولویت از دید ساکنین173
جدول شماره 59: آزمون رابطه بین دو متغیر مالکیت و میزان تعلق
خاطر در محله چاهستانیها180
جدول شماره 60: آزمون رابطه بین دو متغیر مالکیت و میزان تعلق
خاطر در محله سورو180
جدول شماره61: آزمون رابطه بین دو متغیر میزان تعلق خاطر
و مشارکت مردمی در محله چاهستانیها181
جدول شماره62: آزمون رابطه بین دو متغیر میزان تعلق خاطر و مشارکت مردمی
در محله سورو182
جدول شماره 63: مقایسه درصد میزان مشارکت در قبل و بعد از شرط تأمین
امکانات و خدمات در محلات183
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل شماره 1: مراحل انجام تحقیق18
شکل شماره 2: فرآیند تحقیق20
شکل شماره 3: اهداف توسعه پایدار26
شکل شماره 4: اهداف مشترک توسعه پایدار و ارتقاء اسکان غیررسمی33
شکل شماره 5: دلایل شکل گیری اسکان غیررسمی42
شکل شماره 6: ویژگی های سکونتگاه های غیررسمی48
شکل شماره 7: دیدگاههای علت گرا51
شکل شماره 8: دیدگاههای راه حل گرا55
شکل شماره 9: ساختار کلی یک سامانه ظرفیت سازی67
شکل شماره 10: عناصر اصلی در فرآیند ظرفیت سازی68
شکل شماره 11: فرآیند اجرایی شدن سیاست توانمندسازی72
شکل شماره 12: مبدأ مهاجرت ساکنین محلات سورو و چاهستانیها به ترتیب اولویت140
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار شماره 1: قدمت و عمر بنا در محلات سورو و چاهستانیها104
نمودار شماره2: مقایسه جمعیت محلات سورو و چاهستانیها با
شهر بندرعباس(سال 1385)116
نمودار شماره3: مقایسه تراکم ناخالص جمعیتی محلات سورو و
چاهستانیها با شهر بندرعباس(سال 1385)116
نمودار شماره4: مقایسه نرخ رشد جمعیت محلات سورو و چاهستانیها
با شهر بندرعباس(سال89-1385)116
نمودار شماره 5: روند تغییرات بعد خانوار در محلات سورو و چاهستانیها طی
سالهای89-1385118
نموار شماره6: مقایسه تعداد جمعیت فعال و غیرفعال در محلات سورو و
چاهستانیها با شهر بندرعباس119
نمودار شماره 7: ترکیب جمعیت فعال و غیرفعال محلات سورو و چاهستانیها
و شهر بندرعباس120
نمودار شماره 8 : درصد کیفیت ابنیه در محلات مورد مطالعه131
نمودار شماره9: درصد میزان بهره مندی ازتأسیسات زیربنایی واحدهای مسکونی
در محلات مورد مطالعه132
نمودار شماره 10: درصد کیفیت روشنایی محله از دید ساکنین133
نمودار شماره 11: ترکیب سنی و جنسی پاسخگویان134
عنوان صفحه
نمودار شماره 12: درصد میزان تحصیلات پاسخگویان135
نمودار شماره 13: میزان بومی و غیربومی بودن ساکنین محله136
نمودار شماره 14: مبدأ مهاجرت ساکنین غیربومی138
نمودار شماره15: علت مهاجرت ساکنین غیربومی به شهر بندرعباس142
نمودار شماره 16: علت انتخاب محله برای سکونت از دید ساکنین143
نمودار شماره 17: درصد سابقه سکونت در محله145
نمودار شماره 18: درصد میزان صمیمیت ساکنین محله با یکدیگر147
نمودار شماره 19: درصد سابقه مشارکت ساکنین150
نمودار شماره 20: درصد میزان مشارکت151
نمودار شماره 21: درصد نوع مشارکت ساکنین152
نمودارشماره 22: درصد حداکثر ساعت رفت و آمد در شب154
نمودارشماره 23: نوع جرایم موجود در محلات مورد مطالعه155
نمودارشماره 24: درصد میزان امنیت اجتماعی در محله از دید ساکنین156
نمودارشماره 25: وضعیت اشتغال ساکنین158
نمودارشماره 26: میزان درآمد ماهیانه161
نمودارشماره 27: درصد نوع مالکیت162
نمودارشماره 28: درصد رسمی یا غیررسمی مالکیت163
نمودارشماره 29: درصد میزان استفاده از امکانات دولتی یا خصوصی164
نمودارشماره 30: درصد میزان خدمات رسانی شهرداری و دیگر
دستگاههای دولتی به محله166
نمودارشماره 31: نقش دستگاههای دولتی مسئول خدمات رسانی
به محلات از دید ساکنین167
فهرست تصاویر
عنوان صفحه
تصویر شماره 1: شکل گیری محله چاهستانیها بر اساس توپوگرافی زمین126
تصویر شماره 2: شکل گیری معابر و ساختمان های غیرهمسطح در محله چاهستانیها127
تصویر شماره 3: یکنواختی در استفاده از مصالح در محله چاهستانیها128
تصویر شماره 4: تنوع مصالح بکار رفته در محله سورو130
تصویر شماره 5: فعالیت های مزاحم و غیررسمی در محله چاهستانیها159
تصویر شماره 6: فعالیت های مرتبط با محیط در محله سورو160
تصویر شماره 7: فضاهای خالی بلااستفاده در محله سورو، مکانی برای تجمع زباله172
تصویر شماره 8: کیفیت نامناسب معابر در محله سورو172
تصویر شماره 9: کیفیت نامناسب و کم عرض بودن معابر در محله چاهستانیها174
تصویر شماره 10: نبودن سیستم جمع آوری فاضلاب در محله چاهستانیها175
تصویر شماره 11: فضاهای خالی بلااستفاده در محله چاهستانیها، مکانی برای تجمع زباله175
فهرست نقشه ها
عنوان صفحه
نقشه شماره 1: محدوده محلات غیر رسمی شهر بندر عباس89
نقشه شماره 2: موقعیت محله سورو در شهر بندر عباس96
نقشه شماره 3: موقعیت محله چاهستانیها در شهر بندر عباس98
نقشه شماره 4: ساختار کلی محله سورو101
نقشه شماره 5: ساختار کلی محله چاهستانیها102
نقشه شماره 6: نوع دسترسی های محله سورو 106
نقشه شماره 7: نوع دسترسی های محله چاهستانیها107
نقشه شماره 8: کاربری وضع موجود محله سورو112
نقشه شماره 9: کاربری وضع موجود محله چاهستانیها113
فصل اول
مقدمه
گسترش شهرنشینی از یکسو و توزیع و تمرکز جغرافیایی نابرابر ثروت از سوی دیگر در کشورهای درحال توسعه زمینه ی مهاجرت گسترده جمعیت، از حواشی فقر به سوی مراکز ثروت به منظور برخورداری از فرصت های اشتغال، درآمد، خدمات بیشتر و امید به آینده ای بهتر را فراهم کرده است. در چنین شرایطی شهرها، به ویژه شهرهای میلیونی کشورهای در حال توسعه به مکانی جهت تمرکز فقر تبدیل شده که به مرور زمان تعداد زیادی از فقرا به خاطر عدم توان و جذب اقتصادی در شهر، به حاشیه ها رانده می شوند.
در واقع نابرابری های موجود در نظام اقتصادی حاکم، دسترسی به بسیاری از فرصت های رسمی از جمله مسکن را برای بسیاری از فقرا غیرممکن ساخته است، بنابراین راه غیررسمی، امکان تأمین بسیاری از نیازها را برای فقرا مهیا می کند. در حال حاضر سکونتگاه های غیررسمی، سرپناهی برای درصد قابل توجهی از جمعیت شهرهای کشورهای در حال توسعه می باشند .
در ایران نیز به موازات رشد شهرنشینی، گسترش محلات فقیرنشین به ویژه سکونتگاه های غیررسمی از پدیده های فراگیر شهر معاصر بوده است.
در گذشته برای جلوگیری از گسترش سکونتگاه های غیررسمی سیاست هایی مانند تخریب کامل، تخریب و نوسازی مجدد، ساماندهی و بهبود کالبد بدون توجه به مسائل فرهنگی و مشکلات اجتماعی موجود در این محلات صورت می گرفته است.
امروزه در جهان، سیاست تخریب و تخلیه اجباری اسکان غیررسمی کاملاً مطرود و خلاف پایه ای ترین حقوق بشر دانسته شده است. در حال حاضر سیاست توانمندسازی سکونتگاه های غیررسمی با در نظر گرفتن جنبه های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آنها به همراه بهبود کالبد موجود این سکونتگاه ها، مطرح می باشد. این تحقیق نیز با بررسی تطبیقی دو محله سورو و چاهستانیها با پتانسیل های متفاوت(مثبت و منفی)در بندرعباس بدنبال راه حل های متفاوتی جهت توانمندسازی اسکان غیررسمی با تکیه بر مشارکت مردمی و رویکرد توسعه اجتماع- محور می باشد.

1-1- طرح موضوع و بیان مسئله
یکی از نیازهای اساسی بشر مسکن است. مسکن مکان و فضایی برای تجدید قوا، فراغت، آموزش، انتقال ارزش ها و هنجارها و روابط اجتماعی نخستین فراهم می آورد. هر گاه افزایش جمعیت شهری یا مهاجرت به شهرها بدون تناسب با برنامه ریزی و زیرساخت های اقتصادی- اجتماعی انجام گیرد یا کاستی ها و نارسایی هایی در سیاست های دولتی و بازار رسمی مسکن وجود داشته باشد، تأمین مسکن مناسب تبدیل به یکی از مشکلات اصلی زندگی شهری می شود. هجوم مهاجران فقیر و بی بهره از تخصص ها و مهارت های لازم برای زندگی در شهر و عدم جذب آنها در اقتصاد رسمی شهر سبب می شود تا عموم حکومت های محلی کشورهای در حال توسعه از عهده تأمین نیاز مسکن جمعیت در حال رشد شتابان برنیامده و ساخت و ساز مسکن از کنترل آنها خارج و بر اساس ساز و کارهای غیررسمی بدون نظارت انجام شود. در چنین وضعیتی جمعیت کم درآمد شهری با استفاده از شیوه هایی مانند خرید زمین های ارزان قیمت مرکز یا حاشیه شهرها و یا تصرف آنها عموماً بدون رعایت مقررات قانونی و ضوابط شهرسازی مانند اخذ پروانه ساختمان، به ساخت و ساز مسکن با شیوه هایی ابتدایی و کم هزینه اقدام می کنند. بر اثر عمل چنین ساز و کاری است که در عموم شهرهای بزرگ و متوسط کشورهای در حال توسعه اجتماعات سکونتی شکل می گیرد که به اسامی مختلف مانند حاشیه نشینی، زاغه نشینی، آلونک نشینی یا سکونتگاه های غیرمتعارف یا غیررسمی نامیده می شوند(وزارت مسکن و شهرسازی، سازمان عمران و بهسازی شهری،1387: 129).
اسکان غیررسمی، پدیده نابرابری و فقر اقتصادی و از سویی نادیده انگاری اقشار کم درآمد در برنامه ریزی ها به ویژه برنامه ریزی های کالبدی و مسکن شهری است که اغلب در حوزه های تمرکز ثروت نمودار می گردد(شیخی، 1385: 29). اینگونه سکونتگاه ها بیشتر در بین کشورهای در حال توسعه ای که بی مهابا و بدون هیچ برنامه و چاره جویی پیامدهای منفی، دل به رشد اقتصادی در بستر جهانی شدن سپرده اند، دیده می شود(صرافی ، 1387: 7). بطوریکه سکونتگاه های غیررسمی برای درصد بسیاری از جمعیت شهرهای کشورهای در حال توسعه به عنوان سرپناهی می باشند(317: 2002Abbott,). البته سرپناهی که با دیگر سکونتگاه های موجود در شهر تفاوت های اساسی دارد.
این سکونتگاه ها از آن جایی که بدون رعایت ضوابط برنامه ریزی شهری و فقدان نقشه شهرسازی و معماری پدید آمده اند با مشکلاتی کالبدی مانند مکان یابی غلط، عدم دسترسی مناسب به خدمات عمومی، عدم پیش بینی کاربری های خدماتی، آموزشی، فرهنگی، امنیتی و ایمنی مواجه اند. آن دسته از مناطق اسکان غیررسمی که بر روی زمینهای تصرفی ساخته شده اند ممکن است به لحاظ معیارهای زیست شناختی و ایمنی برای سکونت و کار مناسب نباشند و خطرات جانی تهدیدکننده ساکنان آنها باشد (وزارت مسکن و شهرسازی، سازمان عمران و بهسازی شهری،1387: 129). مسکن غیر معمول، خیابان ها و کوچه های تنگ و باریک، مشکلات زیست محیطی و بهداشتی، فزونی و تراکم جمعیت، فقر فرهنگی و آسیب های اجتماعی، آسیب پذیری بالا در برابر حوادث طبیعی، سطح پایین برخورداری از امکانات و تسهیلات زندگی، عدم برخورداری لازم از امکانات، تأسیسات و خدمات شهری، اشتغال غالب در مشاغل غیررسمی، تصرف و عدم مالکیت قانونی بر زمین و… از ویژگی های سکونتگاه های غیررسمی محسوب می شود(صرافی، 1381: 6).

همچنین از منظر معیارهای اجتماعی و فرهنگی گرد هم آمدن افراد کم درآمد در یک مکان جغرافیایی خاص سبب پدید آمدن انزوای اجتماعی و تکرار چرخه فقر و کاهش سرمایه اجتماعی شده است، وضعیتی که عمل و ساز و کارهای مردم سالارانه و مشارکتی را با کندی و مانع مواجه می سازد و تحقق آرمان حکومت یاری خوب شهری ناممکن جلوه گر می سازد(وزارت مسکن و شهرسازی، سازمان عمران و بهسازی شهری، 1387: 129). بنابراین اسکان غیررسمی صرفاً مسأله ای کالبدی- فیزیکی نبوده و از عوامل کلان ساختاری در سطح ملی و منطقه ای ناشی می شود. رشد فزاینده جمعیت شهری از توان سازمان های دولتی و غیردولتی جهت توسعه و ارائه خدمات و تسهیلات شهری برای این جمعیت فزاینده، پیشی گرفته و برآورده نشدن نیاز مسکن و سرپناه اقشار کم درآمد در فضای رسمی و برنامه ریزی شده شهر، حاشیه نشینی و اسکان غیررسمی را به گونه ای بی سابقه گسترش داده است(صرافی، 1381: 6). محدود نبودن اسکان غیررسمی به یک یا چند شهر و گسترش آن در عموم شهرهای کشورهای در حال توسعه نشان می دهد این مسأله برخاسته از عوامل ساختاری اقتصادی، سیاسی و اجتماعی است. از این رو چاره جویی آن به سیاستگذاری، برنامه ریزی و اقدام در سطوح ملی، منطقه ای و محلی در قالب نظامی هماهنگ و مرتبط میان بخشهای دولتی، خصوصی و مدنی است( وزارت مسکن و شهرسازی، سازمان عمران و بهسازی شهری، 1387: 129).
در کشور ایران نیز تحولات ناشی از شکل گیری تقسیم کار بین المللی و دگرگونی ساختار اقتصادی کشور، افزایش و انباشت درآمدهای نفتی و اصلاحات ارضی بعد از دهه چهل از جمله علل عمده تسریع روند شهرنشینی و به تبع آن شکل گیری اسکان غیررسمی بوده اند.
محرومیت و عدم برخورداری سکونتگاه های غیررسمی از تسهیلات زندگی شهری در قیاس با دیگر نواحی شهری آنها را کانون مسائل بغرنج شهری و ضد توسعه پایدار انسانی نموده است. جای تردید نیست که در فرایند جهانی سازی، بسیاری از شهروندان به حاشیه رانده شده و از بسیاری از حمایت های اجتماعی نیز محروم می شوند. با این اوصاف پرداختن به مسئله اسکان غیررسمی نه تنها ضرورتی برآمده از ارزش های اعتقادی و انسانی، بلکه سازگار با منافع اجتماعی و پایداری سکونتگاه ها و توسعه ملی است. نباید فراموش کرد که فقر در هر جا تهدیدی برای کل است(صرافی، 1381: 6).
آغاز مطالعه پدیده اسکان غیررسمی در ایران به صورت نسبتاً مفصل به اواخر دهه 1340 بازمی گردد. اولین مطالعات سازمان یافته پس از تشکیل وزارت آبادانی و مسکن، در سال 1342 و زیر نظر مدیریت امور اجتماعی آن وزارتخانه انجام شد که بیشتر به تشریح توصیفی زندگی ساکنان محلات حاشیه ای مربوط بود (حاج یوسفی، 1380: 22). در آغاز دهه 50 با همکاری سازمان برنامه و بودجه و مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران این سکونتگاه ها در چند شهر بزرگ کشور از جمله بندرعباس، همدان و کرمانشاه مورد مطالعه قرار گرفته که در این مطالعات ویژگی های عمومی این سکونتگاه ها تشریح شده و بر حسب نوع مسکن طبقه بندی شدند(ایراندوست و صرافی، 1386: 203).
شهر بندرعباس را می توان از جمله پیشگامان بهسازی شهری در ایران به شمار آورد. نخستین تجربه بهسازی و توانمندسازی سکونتگاه های غیررسمی این شهر به مطالعات مربوط به محله 10 هکتاری پشت بند باز می گردد. همچنین بندرعباس دومین شهری است که به برنامه بهسازی شهری و اصلاحات بخش مسکن که با همکاری دولت ایران و بانک جهانی از سال 1383 آغاز بکار کرده، پیوسته است(اسکندری دورباطی، 1387: 108).
سکونتگاه های غیررسمی در شهرهای ایران از جمله در بندرعباس دارای ویژگی های متفاوتی هستند که از روند تکوین و تکامل و موقعیت آنها ناشی شده است . سکونتگاه ها بر اساس موقعیت جغرافیایی، مطلوبیت مکان، ویژگی های گروه های اجتماعی ساکن، سطح خدمات و تسهیلات، برنامه های پیش رو و امید به آینده، از ارزش سکونتی متفاوتی برخوردار می شود که به فراخور گونه های متفاوت سکونتگاه های غیررسمی ، سیاست ها و اقدامات متفاوتی باید در دستور کار مدیران شهری قرار گیرد تا گام برداشتن شهروندان تهی دست به سوی شرایطی بهتر رهگشایی شده و یکپارچگی با متن به جای جدایی گزینی حاشیه برگزیده شود .
شهر بندرعباس مرکز استان هرمزگان در منتهی الیه جنوب ایران در 28 درجه و 42 دقیقه عرض شمالی و 56 درجه و 24 دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ واقع شده است. ارتفاع شهر از سطح دریا حدود 6/0 تا 40متر می باشد.از نظر اقتصادی شهر بندرعباس مهمترین شهر در استان هرمزگان است .این شهر در سال 1385 حدود 27 درصد جمعیت کل استان و 57 درصد جمعیت مناطق شهری را به خود اختصاص داده است. بندرعباس طی دهه های اخیر تحت تأثیر موج فزاینده مهاجرت و نیز به تبع آن افزایش جمعیت بوده است ، دلیل عمده افزایش جمعیت طی سالهای اخیر بروز تحولات اقتصادی نظیر افزایش قیمت نفت و شکل گیری بندرگاه های جدید بوده که به این ترتیب زمینه را برای مهاجرت افراد جویای کار فراهم کرده است .
از مهاجران وارد شده به استان در طی سالهای 85- 1375 حدود 5/52 درصد به شهر بندرعباس وارد شده اند که اغلب مهاجرتهای صورت گرفته (80درصد) برون استانی بوده است(مهندسان مشاور نقش پیراوش،1387: 108-107).
الگوی مهاجرت، نیاز به واحدهای مسکونی را افزایش داده، اما از آنجایی که عرضه مسکن کافی و مناسب برای جذب این جمعیت وجود ندارد ، مسکن مسئله ی بسیار مهم و حساسی برای این شهر خواهد بود. دلیل این امر هم عدم وجود تقاضای مؤثر برای تأمین مسکن است و اینکه مهاجرین عمدتاً کم درآمد هستند و تخصصی ندارند، این به معنی افزایش تعداد خانواده های کم درآمد شهر است که این امر باعث رشد واحدهای غیررسمی خواهد شد .
ساختار اشتغال استان و شهر بندرعباس به عنوان یکی از دلایل اصلی برای گسترش حاشیه نشینی و متعاقباً اسکان غیررسمی است.
جمعیت ساکن در سکونتگاه های غیررسمی حدود 30 درصد جمعیت شهر بندرعباس را شامل می شوند که در 12 محله از شهر استقرار یافته اند . در این تحقیق 2 محله غیررسمی چاهستانیها و سورو به عنوان نمونه های موردی جهت بررسی تطبیقی توانمندسازی سکونتگاه های غیررسمی انتخاب شده اند .
محله چاهستانیها با مساحتی برابر 106 هکتار در شمال شهر بندرعباس واقع شده است. این محله با توجه به روند توسعه شهر بندرعباس،از سال 1350 تا کنون در قالب بافت حاشیه ای در شمال بندرعباس شکل گرفته است .
جمعیت ساکن در محله چاهستانیها در سال سرشماری 1385 برابر با 13028 نفر بوده که در سال 1389 به 15504 نفر رسیده است . ساکنین این محله اصالتاً از مهاجرین روستای چاهستان، شهر تخت و روستاهای شهرستان میناب هستند .
دومین محله موردنظر، محله سورو با مساحتی حدود 139 هکتار در جنوب غربی بندرعباس می باشد. این محله، محله ای با قدمتی تاریخی (قبل از سال 1300هجری شمسی) و در عین حال فرسوده جمعیتی حدود 8874 نفر را به خود اختصاص داده است که اکثراً بومی هستند (مهندسان مشاور پرداراز ،1389).
2-1- اهمیت و ضرورت تحقیق
تمرکز ثروت در شهرها و به تبع آن مهاجرت افراد از روستاها به شهرها، زمینه رشد سریع شهرها و تبدیل آنها به مکانی برای تجمع فقر را مهیا می کند.
شهری شدن فقر از بزرگترین چالش های توسعه جهانی است که در صورت تداوم روند نامطلوب کنونی، در طی سه دهه آتی شامل دو میلیارد نفر ساکنان نواحی فرودست شهری خواهد شد(2006UN-HABITAT,). فقر شهری مجموعه ای از فقر انتقال یافته از جامعه روستایی (توسط مهاجران به شهر) و نیز فقر تولید و باز تولید شده در جامعه شهری (توسط جابجایی های درون شهری) را در برمی گیرد(2006Davis,).
بنابراین مسئله اینست که حتی وقتی ارقام بالای رشد اقتصادی به رخ کشیده می شود، ساز و کارهای فقرزا و یا فراموشی تهیدستان در کارند. این به معنای ضرورت مبرم همراه نمودن رشد با سیاست های اجتماعی نظارت های اقتصادی و زیست محیطی به سود تهیدستان شهری می باشد(صرافی،1387: 7).
پارادایم نوین توسعه پایدار که از مقبولیت جهانی روز افزونی برخوردار است، فقرزدایی را از الزامات پایداری برمی شمارد و برای تحقق آن در سطح اجتماعات محلی، استفاده و اتکاء بر منابع درونی را سفارش می کند که در این راستا، باید شیوه متفاوتی از نظام اداره مردمی یا حکمروایی برپا گردد تا قادر به بسیج منابع اجتماعات و هم افزایی آنها شود(صرافی،1387: 8). همان گونه که در سند ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه های غیررسمی کشور آمده است، اسکان غیررسمی جلوه ای از فقر است که به طور عمده ناشی از نارسایی سیاست های دولتی و یا بی توجهی به نیاز مسکن اقشار کم درآمد در گذار شهرنشینی شتابان است. به بیان دیگر، در نبود بازار رسمی عرضه مسکن متناسب با توان مالی اقشار کم درآمد، تقاضای ایشان در بازار غیررسمی و یا رأساً توسط مصرف کننده- در شکلی از اقتصاد معیشتی و تولید غیرکالایی – پاسخ داده می شود. بدین سان، فقر شهری در نواحی فرودست شهری( اعم از سکونتگاه های غیررسمی و یا بافت های فرسوده) مجتمع می شود، ناحیه ای که چنانچه به خود رها شود، ساکنان را در چرخه گریزناپذیر فقر و همراهان آن، فساد و گرسنگی و بیماری اسیر می نماید. فقر مسکن، فقر شهری را در برمی گیرد(وزارت مسکن و شهرسازی،1383).
در گزارش دومین اجلاس اسکان بشر(استانبول1996)، فقر مسکن برای افراد و خانوارهایی تعریف شد که فاقد سرپناهی برخوردار از ایمنی و امنیت، سلامت و زیرساخت ها(مانند آب لوله کشی، تأسیسات بهداشت و فاضلاب و تخلیه زباله) باشند(1996UN-HABITAT,). مطالعات اخیر در رابطه با طرح جامع مسکن در ایران، فقر مسکن شهری را فراتر از فقر شهری نشان می دهد. بنابر برآورد بانک مرکزی ایران، چهارده میلیون نفر(19درصد) از جمعیت کشور در سال 1385 زیر خط فقر به سر می برند. در صورت تسهیم به نسبت جمعیت شهری و در نظر گرفتن نسبت بیشتر فقرای روستایی، به رقمی حداکثر 9 میلیون نفر فقیر شهری دست می یابیم. از سوی دیگر، جمعیت سکونتگاه های غیررسمی حداقل 8 میلیون نفر و ساکنین بافت های فرسوده شهری نیز حداقل 5/2 میلیون نفر برآورد شده است که در مجموع رقم 5/10 میلیون نفر برای فقر مسکن در شهرهای کشور نتیجه گیری می شود(صرافی، 1387: 8). این رقم دلالت بر بیشتر بودن میزان فقر مسکن نسبت به فقر شهری دارد. به عبارت دیگر بخشی از شهروندان با وجود داشتن حداقل درآمدی که فراتر از خط فقر است، همچنان استطاعت زندگی در سرپناهی ایمن، باکیفیت، سالم و برخوردار از خدمات پایه را ندارند.
نابرابری های شهری به صورت کمبود و فقر مربوط به نحوه سکونت، میزان بیکاری و بیسوادی، متوسط درآمد خانوار، شاخص های برخورداری از خدمات آب لوله کشی، گاز، برق و … منعکس می گردد(شیخی،1384: 156). حاشیه نشینی و اماکن مسکونی غیررسمی که بیشتر مربوط به افراد کم درآمد و فقیرنشین شهرهاست، خود الگویی از رشد شهری را معرفی کرده و با توجه به فضایی که در شهر اشغال نموده اند مانع توسعه پایدار شهری به شمار می روند.
با رشد سریع جمعیت جهان و تمرکز آن در شهرها، مفهوم توسعه پایدار به عنوان مؤلفه اساسی تأثیرگذار بر چشم انداز بلندمدت جوامع انسانی مطرح گردید(قرخلو،عبدی و زنگنه، 1388: 2). توسعه پایدار که طی دهه اخیر به تدریج به الگوواره جدیدی در برابر دیدگاه های علمی و سیاست های عملی مسلط در دنیا بدل شده، واکنشی است در برابر فرایندی از توسعه که چه در یک مقطع زمانی برای تمام ساکنان زمین و چه در طول زمان، حتی برای اقلیت توسعه یافته کنونی قابل استمرار و پایدار نیست(صرافی و محمدی، 1385: 40). توسعه فیزیکی شتابان و نامتعادل شهرها، پیامدهای نامطلوب اقتصادی، اجتماعی و کالبدی داشته است. یکی از آثار و پیامدهای توسعه فیزیکی ناموزون و نامتعادل شهری، اسکان غیررسمی است که به عنوان چالشی فرا روی توسعه پایدار شهری مطرح می شود. امروزه همه شهرهای جهان به نوعی با پدیده اسکان غیررسمی مواجه هستند. انگلس یک صد سال پیش به وجود زاغه هایی در انگلستان اشاره کرده است و آن را ناشی از انقلاب صنعتی می داند(قرخلو،عبدی و زنگنه،1388: 2).

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

البته امروزه شهرها فقط از لحاظ کالبدی مورد تهدید نیستند، بلکه هم افراد ساکن در این سکونتگاه ها در معرض تهدیدند و هم کارکرد این سکونتگاه ها تهدیدی برای شهرها به شمار می آید. توسعه پایدار شهری، توسعه ای است که در آن شهرها از جنبه های مختلف دارای رشد متعادل و موزون باشند. در شهرهای امروزی، عوامل متعددی مشاهده می شود که موجب برهم خوردن این نوع توسعه است و از عوامل تهدید کننده به شمار می آید و چه بسا مهمترین آن اسکان غیررسمی است. طبق آمارهای موجود حدود 8 میلیون نفر از جمعیت ایران در این نوع سکونتگاه ها و در حاشیه یا درون شهرها زندگی می کنند(صرافی و محمدی، 1385: 39).همین امر ضرورت پرداختن به آن را توجیه می کند. یکی از اهداف توسعه پایدار شهری« فقرزدایی» در شهرها می باشد. البته «فقرزدایی» به معنی «صدقه دادن به آنها» نمی باشد و این دو با هم متمایزند. ریشه کن کردن فقر به شیوه «صدقه دادن» منجر به ادامه روند گذشته و تشویق توسعه اسکان غیررسمی خواهد شد. بنابراین باید زمینه مشارکت شهروندان را جهت این امر مهم، فراهم نمود.
در واقع مدیریت شهری متناسب با شرایط امروز، به جای آنکه خود را متولی توسعه شهر بداند، باید خود را متولی پایدار بودن این توسعه برشمارد. لازمه پایدار بودن این توسعه، پایدار بودن زندگی شهروندان و به تبع آن پایداری نسبی اجزای اقتصادی آن است. مقوله توانمندسازی، اساساً بر دیدگاه «فقرزدایی» و همچنین «توسعه پایدار انسان محور» با تکیه بر مشارکت شهروندان و شهر متکی است(خضرایی، 1381: 60).
توسعه اجتماع- محور به مثابه یک فرایند و به عنوان ابزاری در ارتقای مشارکت و حکمروایی مردم سالارانه در زمینه های مختلف اقتصادی- اجتماعی به کار گرفته می شود. در کل، توسعه اجتماع- محور را می توان به عنوان فرایندی محسوب کرد که به موجب آن گروه های اجتماع محلی قادر به کنترل تصمیمات و تخصیص منابع از بالا جهت توسعه محلی می شوند. در واقع این توسعه تلاشی جهت رفع نیازهای اقشار کم درآمد و محرومی است که در فقر به سرمی برند. رویکرد اجتماع- محور به دنبال توانمندسازی اجتماع محلی در کنترل تصمیم گیری و عملکرد نهادهایی است که در شرایط زندگی آنها تأثیر گذارند(محمدی و روستا، 1387: 93).
ضرورت و اهمیت بحث مشارکت و توانمندسازی سکونتگاه های غیررسمی با رویکرد توسعه اجتماع- محور را نیز می توان در قالب توسعه پایدار شهری اثبات کرد .
مفهوم توسعه پایدار مفهومی در حال تحول و بحث برانگیز است، رایج ترین تعریف از توسعه پایدار توسط کمیسیون برانت لند ارائه شده است که توسعه پایدار را چنین تعریف می کند :
«توسعه ای که نیازهای نسل امروز را بدون محدود کردن امکانات نسل های آینده، برای رفع نیازهایشان پاسخ گو باشد.» در واقع توسعه پایدار مبین توسعه ای است متعادل و همه سو نگر و عدالت محور .
همانگونه که در تعریف نیز دیده می شود ، این نوع توسعه در برگیرنده دو مفهوم کلیدی است :
– مفهوم نیازها و برآوردن آنها به ویژه نیازهای ضروری اقشار محروم که واجد اولویت هستند .
– تفکر در مورد محدودیت های محیط زیست و فشار وارد شده بر آن برای پاسخگوئی نیازهای حال و آینده. در همین رابطه یعنی توجه به نیازهای نسل حاضر با در نظر گرفتن نسل های آینده .
آنچه در تعاریف ذکر شده آشکار است توجه به مسئله محیط زیست می باشد . بعد زیست محیطی نقطه توجه غالب در توسعه پایدار و از ارکان توسعه انسانی تلقی می شود. اما علاوه بر جنبه زیست محیطی دو بعد اقتصادی و اجتماعی نیز از مقولات مهم در توسعه پایدار محسوب می گردند(پور محمدرضا و حمیده، 1386 :11).
این سه جنبه از توسعه پایدار در واقع تأمین سه نیاز ضروری عصر ما را در نظر گرفته است .
– نیاز به حفاظت زیست محیطی از آب، خاک و تنوع زیستی که به حیات آنها وابسته است .
– نیاز به توسعه اقتصادی برای غلبه بر فقر

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید